Obesity , lipoproteins and physical activity

1Labor Cen tar – po lik li ni ka za me di cin sko la bo ra to rij sku di jag nos ti ku, Zag reb 1La bor Cen tar, Po lycli nic for Me di cal Bioc he mis try Diag no sis, Zag reb, Croatia 2Društvo za špor tsku rek rea ci ju Med veš čak, Zag reb 2So cie ty for Spo rt Rec rea tion, Zag reb, Croatia 3Klinika za unu tar nje bo les ti, Kli nička bol ni ca “Dub ra va”, Zag reb 3De par tme nt of In ter nal Me di ci ne, Dub ra va Cli ni cal Hos pi tal, Zag reb, Croatia


Uvod
Štetni ut je ca ji pre ve li ke tje les ne te ži ne i pre ti los ti na zdrav lje broj ni su i raz li či ti.To su po vi še na kon cen tra ci ja mas no ća u kr vi, po vi šen ar te rij ski kr vni tlak, po re me će na to le ran ci ja in zu li na te hi po ki ne zi ja (nedovoljna tje les na ak tiv no st).U raz vi je nim zem lja ma pre ti lo st je po ve za na i s mno gim psi ho so ci jal nim prob le mi ma ko je pre ti le osobe ima ju zbog stig ma ti za ci je.Po seb nu po zor no st zas lužu je ab do mi nal na (vis ce ral na, an droid na ili muš ka) pre tilo st, ko ja je pos ta la pred me tom is tra ži va nja pos ljed njih de set lje ća (1).Ab do mi nal na pre ti lo st ima dru gači je pa toge net ske me ha niz me nastanka i štet nog dje lo va nja te je po ve za na s mnogo ve ćim ri zi kom za zdrav lje od pe ri fer ne (žen ska, ge noid na) pre ti los ti.S ab do mi nal nom pre ti loš ću u muš ka ra ca i že na po ve zana je vi ša sto pa smr tnos ti, možda nog uda ra, is he mij ske bo les ti sr ca, po vi še no ga kr vnog tla ka, ne to le ran ci je glu ko ze i še će rne bo les ti ti pa 1 te po više na kon cen tra ci ja se rum skih li pi da.

In tro duc tion
Ad ver se eff ec ts of exces si ve bo dy ma ss and obe si ty on heal th are nu me rous and va ried; they in clu de in crea sed li pid con cen tra tion in the blood, ele va ted blood pres su re, low in su lin sen si ti vi ty, hypo ki ne sia (in suffi cie nt physi cal ac ti vi ty).In de ve lo ped coun tries, obe si ty is al so as so ciated wi th ma ny psycho so cial prob le ms en coun te red by obe se in di vi dua ls due to stig ma ti za tion.Par ti cu lar attention shou ld be fo cu sed on ab do mi nal (vis ce ral, an droid or ma le) obe si ty whi ch has be co me the to pic of in ves tiga tio ns du ri ng pa st de ca des (1).Ab do mi nal obe si ty has diff e re nt pat ho ge ne tic mec ha nis ms and ad ver se eff ec ts and is re la ted to a mu ch hig her heal th ri sk than pe rip heral (fe ma le, gyne coid) obe si ty.Ab do mi nal obe si ty in men and wo men is as so cia ted wi th hig her ra tes of mor ta li ty, stro ke, is che mic hea rt di sea se, ele va ted blood pres su re, glu co se in to le ran ce, dia be tes type 1, and in crea sed concen tra tion of se rum li pi ds.

Defi nicija pretilosti i tjelesne mase
Pre ti lo st je sta nje u ko jem vi šak mas nog tki va u ti je lu može ug ro zi ti zdrav lje.Stu panj pre ti los ti i ras po red mas nog tki va u ti je lu ima ju raz li čit ut je caj na zdrav lje me đu lju dima.Nor mal na ko li či na mas nog tki va u muš ka ra ca od 18 go di na prib liž no je 15-18%, a u že na od 20 go di na 20-25% tje les ne te ži ne.Pos to tak mas nog tki va obič no se s go di na ma po ve ća va.Spol ne raz li ke u ras pod je li mas nog tki va za pa ža ju se već u ra ni jim go di na ma ži vo ta.Že ne imaju pre težito pe ri fer no ras po re đe no masno tki vo (bo ko vi i straž nji ca -ge noid na pre ti lo st), a muš kar ci cen tral no (prsni koš i tr buh -an droid na pre ti lo st).Ut je caj ova ko raz li čite ras pod je le mas nog tki va na prom je ne u me ta bo lizmu pos ta je očit ako se zna da je me ta bo lizam mas nih sta ni ca raz li čit u po je di nim dijelovima ti je la.Is pi ti va nja su po ka zala ka ko je omen tal no mas no tki vo pod lož ni je dje lo va nju ka te ko la mi na ne go pot kož no pe ri fer no mas no tki vo.Kako su ka tekola mi ni os nov ni li po li tični čim be ni ci ljud skih mas nih sta ni ca, to će po ve ća nje ab do mi nal ne ma se izazva ti ve ću li po li zu (2).Androidna ili ge noid na pre ti lo st mo že se ra no raz li ko va ti po mo ću om je ra op se ga stru ka i bo ko va (op seg stru ka u ce ntimetrima po di je ljen s op se gom bo ko va u cen ti met rima).Om jer op se ga ko ji je za muš kar ce ve ći od 1, a za žene ve ći od 0,85 iz ra ža va ab do mi nal nu (an droid nu ili mušku) pre ti lo st i upo zo ra va na ve lik ri zik za zdrav lje čak i kod nez nat no pre ve li ke tje les ne ma se.Pos ljed nje su spoz na je po ka za le da je već sam op seg po ja sa (mje ren u sred njoj toč ki iz me đu do njeg ru ba lu ka re ba ra i gor njeg dije la zdje li čne kos ti) do volj no dob ro mje ri lo ug ro že nos ti zbog ab do mi nal ne pre ti los ti.S prom je nom op se ga po ja sa mogu će je pra ti ti prom je nu ri zi ka od nas tan ka bo les ti sr ca i kr vo žil nog sus ta va i dru gih kro ničnih bo les ti (3).

Pretilost i lipoproteini
Os nov ni je ut je caj pre ti los ti na me ta bo li zam li pop ro tei na po veća no lu če nje li pop ro tei na ko ji sad r že apo li pop ro tein B iz jet re.U pretilih oso ba po ve ćan je ukupan broj VLDL čes ti ca koje su iz lu če ne iz jet re.Ne ko li ko čim be ni ka mo že po ti ca ti po ve ća no stva ra nje i lu če nje VLDL čes ti ca iz jet re.To je ponaj pri je po ve ća ni ut je caj ener get skih sup strata u jet ri, što se do ga đa ne sa mo na kon ob ro ka, ne go i za vri je me gla di ka da je po ve ćan do tok slo bod nih mas nih ki se li na ko je se lu če u pla zmu iz po ve ća noga mas nog tkiva.Vi so ka kon cen tra ci ja slo bod nih mas nih ki se li na u se rumu re zul ti ra nji ho vim po ve ća nim ulas kom u jet ru.To je oso bi to iz ra že no kod vis ceralne pre ti los ti, ko ja je češ ća u muš ka ra ca ne go u že na, bu du ći da po ve ća na ko li či na slobod nih mas nih ki se li na ne pos red no ula zi u por tal nu cir kula ci ju jet re.Po ve ća no stvaranje VLDL čes ti ca koje pos to je u pre ti lih oso ba mo že, ali ne mo ra prouz ro či ti hi per trig lice ri de mi ju.Op će ni to je kon cen tra ci ja trig li ce ri da i VLDL čes ti ca u pre ti lih ve ća ne go u mr ša vih oso ba, ali kon cen-

De fi ni tion of obe si ty and bo dy ma ss
Obe si ty is exce ss of fat tis sue in the bo dy reac hi ng a stage when it be co mes ri sk to heal th.The deg ree of obe si ty and fat tis sue dis tri bu tion in the bo dy may ha ve va riab le im pa ct on heal th amo ng in di vi dua ls.Nor mal per cen ta ge of fat tis sue in 18-year-old ma les is ap proxi ma te ly 15-18%, and in 20-year-old wo men it is 20-25% of the bo dy ma ss.The per cen ta ge of fat tis sue usual ly ri ses wi th age.
Sexual diff e ren ces in fat tis sue dis tri bu tion can be ob served even in the ear ly yea rs of li fe.The dis tri bu tion of fat tis sue is in wo men mos tly pe rip he ral (hi ps and but toc ks -gyne coid obe si ty), and in men mos tly cen tral (che st and ab do men -an droid obe si ty).Eff e ct of diff e re nt fat tis sue dis tri bu tion on chan ges in me ta bo li sm be co mes evi de nt if the fa ct that fat tis sue me ta bo li sm is diff e re nt in diff ere nt bo dy par ts is ta ken in to con si de ra tion.Stu dies ha ve shown the omen tal fat tis sue to be mo re sus cep tib le to ca tec ho la mi ne ac tion than sub cu ta neous pe rip he ral fat tis sue.As ca tec ho la mi nes are the ba sic li po lytic fac to rs of hu man li pid cel ls, the in crea se in ab do mi nal ma ss in du ces en han ced li po lysis (2).Ear ly diff e ren tia tion be tween an droid and gyne coid obesi ty is pos sib le by wai st-hip mea su re me nt ra tio (wai st mea su re me nt in cen ti me te rs di vi ded wi th hip mea su reme nt in cen ti me te rs).The wai st-hip mea su re me nt ra tio hig her than 1 and 0.85 for men and wo men, res pec ti ve ly, in di ca tes ab do mi nal (an droid or ma le) obe si ty and war ns of a hi gh heal th ri sk even at slig htly in crea sed bo dy mass.Re ce nt da ta ha ve shown that the wai st mea su re me nt (ta ken at the mid poi nt be tween the lower rib ar ch and upper seg me nt of the hip bo ne) is it se lf a suffi cien tly good cri te rion to in di ca te ris ks due to ab do mi nal obe si ty.By mo ni to ri ng chan ges in wai st mea su re me nt, it is pos sib le to fol low up chan ges in the ri sk for oc cur ren ce of car diovas cu lar and ot her chro nic di sea ses (3).

Obe si ty and li pop ro tei ns
Ba sic eff e ct of obe si ty on li pop ro tein me ta bo li sm is enhan ced sec re tion of li pop ro tei ns con tai ni ng apo li pop rotein B from the li ver.The to tal num ber of VLDL par tic les sec re ted from the li ver is ele va ted in obe se in di vi dua ls.Seve ral fac to rs may sti mu la te in crea sed for ma tion of VLDL par tic les in the li ver and li ver sec re tion, wi th en han ced eff e ct of ener gy sub stra tes in the li ver bei ng amo ng the mo st im por ta nt ones.This in crea sed for ma tion oc cu rs not on ly af ter mea ls but al so du ri ng fas ti ng due to in creased up ta ke of free fat ty aci ds sec re ted in the plas ma from in crea sed fat tis sue.Hi gh con cen tra tion of se rum free fat ty aci ds re sul ts in their in crea sed in ta ke in the li ver.This phe no me non is par ti cu lar ly pro noun ced in vis ceral obe si ty, whi ch is mo re freque nt in men than wo men be cau se in crea sed quan ti ties of free fat ty aci ds di rec tly rea ch he pa tic por tal cir cu la tion.In crea sed pro duc tion of VLDL par tic les in obe se in di vi dua ls may, but does not ha- tra ci ja trig li ce ri da ne mo ra bi ti iz nad pre po ru če ne vri jednos ti.Ako oso ba ima re la tiv no ma lu ak tiv no st li pop ro teinske li pa ze ili ta ak tiv no st ni je po ve ća na s po ve ća njem tjeles ne ma se, po ve ća no stvaranje VLDL-trig li ce ri da na di la zi mo guć no st li po li tič kog sus ta va i iza zi va po vi še nje koncen tra ci je trig li ce ri da u se ru mu.U tom slu ča ju re zul tat je hipertrigliceride mi ja.Ona je naj češ ći po re mećaj li pid nog sta tu sa u pre ti lih oso ba.Zbog hi per trig li ce ri de mi je u tih je oso ba po ve ćan ri zik za nasta nak ko ro nar ne sr ča ne boles ti (4).Kli nič ka is pi ti va nja po ka zu ju da je pre ti lo st od go vor na i za hi per ko les te ro le mi ju.Uz rok mo že bi ti po ve ća ni unos za sićenih mas nih ki se li na i ko les te ro la, što sma nju je aktiv no st LDL-re cep to ra i uz ro ku je po vi še nje kon cen tra ci je LDL-ko les te ro la.Dru gi uz rok je po ve ća no stva ra nje li popro tei na ko ji sad r že apop ro tein B u pre ti lih oso ba, či me se po ve ća va koncentracija LDL-ko les te ro la i pret vor ba VLDL u LDL-čes ti ce.Pot reb no je nag la si ti da hi per ko les te ro lemi ju ne ma ju sve pre ti le oso be.Dalj nji je ut je caj pre ti los ti sni že na kon cen tra ci ja HDL-ko les te ro la u se ru mu.Iz gle da ka ko nis ka kon cen tra ci ja HDL, na đe na u većine pre ti lih oso ba, ima dva iz vo ra.Pr vo, vi so ka kon cen tra ci ja trig li ceri da, ko ja je čes ta u pre ti lih oso ba, sni ža va kon cen tra ci ju HDL-ko les te ro la.Dru go, iz gle da da pre ti lo st sni ža va koncen tra ci ju HDL ko les te ro la neo vis no o ra zi ni trig li ce ri da, što mo že bi ti uz ro ko va no po ve ća nim ka ta bo liz mom HDLčes ti ca.Va ri ja ci je u me ta bo liz mu li pop ro tei na po ka za le su da pot kož ni tr buš ni adi po ci ti ve žu HDL ak tiv ni je ne go omen tal ne mas ne sta ni ce, a ve za nje HDL čes ti ca za adipo ci te po ve ća va se s ve li či nom mas nih sta ni ca (5).U preti los ti je po ve ća no ve za nje HDL za adi po ci te, oso bi to u ab do mi nal nom pot kož nom di je lu.Sma njenjem tje les ne ma se ve za nje HDL za mas ne sta ni ce je sma nje no i mo že bi ti raz log za re cip roč no po vi še nje kon cen tra ci je HDL-koles te ro la što je uo če no kod pretilih oso ba ko je su sma nji le tje les nu masu (6).Pos to ji ne ga tiv na ko re la ci ja iz me đu HDL-kolesterola i indek sa tje les ne te ži ne.Nis ka kon cen tra ci ja HDL, ko ja predstav lja oso bit ri zik za nas ta nak ate ros kle ro ze, do nek le je po ve za na s om je rom op se ga struk/bokovi i in dek som tje les ne te ži ne.Sma nje njem tje les ne te ži ne kon cen tra ci ja HDL mo že se u po čet ku sma nji ti, ali se obič no po većava i to vi še u muš ka ra ca ne go u že na.Ka da pre ti le oso be poč nu sma nji va ti svoj ener get ski unos, koncentracija HDL ko les te ro la mo že la ga no po ras ti kao rezul tat sni že nja ra zi ne trig li ce ri da, ali se kon cen tra ci ja HDL ne vra ća na normalu još du go na kon sma nje nja tje les ne ma se.Op će ni to se vri jed nos ti HDL-ko les te ro la ve ći ne preti lih oso ba sma njuju od 0,13-0,26 mmol (7).

Lipidi i tjelovježba
Pitanje je pred stav lja li ra no za po če to tje les no vjež ba nje pre ven ciju po ja ve pre ti los ti, po vi še ne kon cen tra ci je mas-ve to, cau se hyper trig lyce ri de mia.Ge ne ral ly, the le vel of trig lyce ri des and VLDL par tic les is hig her in obe se than in thin in di vi dua ls, yet the trig lyce ri de le vel may not ne ces sari ly exceed re com men ded va lues in the obe se.If a per son has a re la ti ve ly low ac ti vi ty of li pop ro tein li pa se or this acti vi ty is not in crea sed wi th bo dy ma ss in crea se, en han ced VLDL and trig lyce ri de for ma tion sur pas ses the ca pa ci ty of the li po lytic system and in du ces an in crea se in se rum trig lyce ri de con cen tra tion.The re su lt of su ch in crea se is hyper trig lyce ri de mia whi ch is the mo st freque nt di sorder of the li pid me ta bo li sm in obe se in di vi dua ls.Due to hyper trig lyce ri de mia, the se in di vi dua ls are at in crea sed ri sk for de ve lop me nt of co ro na ry di sea se (4).
Cli ni cal tria ls ha ve de mon stra ted that obe si ty is al so res pon sib le for hyper cho les te ro le mia.This fa ct may be ac coun ted for by the in crea sed in ta ke of sa tu ra ted fat ty aci ds and cho les te rol, whi ch re du ces the ac ti vi ty of LDLre cep tor and brin gs about an in crea se in LDL-cho les te rol le vel.Anot her cau se is en han ced pro duc tion of apop rotein B-con tai ni ng li pop ro tei ns in obe se in di vi dua ls, which en han ces VLDL to LDL con ver sion and in crea ses LDLcho les te rol con cen tra tion.Sti ll, it shou ld be em pha si zed that cho les te ro le mia is not fou nd in all obe se in di vi dua ls.Fur ther eff e ct of obe si ty is lowe red se rum HDL-cho les terol con cen tra tion.It see ms that low HDL con cen tra tion, fou nd in mo st obe se per so ns, is of two ori gi ns.Fir st, the hi gh trig lyce ri de le vel frequen tly fou nd in obe se in di vidua ls re du ces HDL-cho les te rol con cen tra tion.Se co nd, it see ms that obe si ty lowe rs the con cen tra tion of HDL par tic les in de pen den tly of the trig lyce ri de con cen tration, whi ch may be due to en han ced ca ta bo li sm of HDL par tic les.Va ria tio ns in li pop ro tein me ta bo li sm de monstra ted that sub cu ta neous ab do mi nal adi po cytes bi nd to HDL mo re ac ti ve ly than omen tal fat ty aci ds and that HDL bin di ng to adi po cytes in crea ses wi th the size of li pid cel ls (5).In crea sed HDL bin di ng to adi po cytes is fou nd in obe si ty, par ti cu lar ly in ab do mi nal sub cu ta neous area.Reduc tion in bo dy ma ss re sul ts in dec rea sed HDL bin di ng to li pid cel ls, whi ch can ac cou nt for re cip ro cal in crea se in HDL-cho les te rol con cen tra tion fou nd in obe se in di vi duals who re du ced their bo dy ma ss (6).Ne ga ti ve cor re la tion has been es tab lis hed be tween HDL cho les te rol and bo dy ma ss in dex.Low HDL con cen tra tion, whi ch rep re sen ts par ti cu lar ri sk for the de ve lop me nt of at he ros cle ro sis, is to so me exte nt re la ted to wai st-hip mea su re me nt ra tio and bo dy ma ss in dex.Af ter bo dy ma ss re duc tion, HDL con cen tra tion may ini tial ly dec rea se but it usual ly in creases; it in crea ses mo re in men than in wo men.When obe se in di vi dua ls be gin to re du ce their ener gy in take, their HDL cho les te rol may slig htly in crea se, as a re su lt of dec li ne in trig lyce ri de con cen tra tion, but HDL cho leste rol con cen tra tion does not re tu rn to nor mal lo ng af ter bo dy ma ss re duc tion.In ge ne ral, HDL cho les te rol in mo st obe se in di vi dua ls di mi nis hes from 0.13 to 0.26 mmol (7).
noće u kr vi, po vi še no ga ar te rij sko ga kr vnog tla ka i nis ke os jet lji vos ti za in zu lin.Ne do volj na tje les na ak tiv no st čimbe nik je ri zi ka za razvoj ate ros kle ro ze.Čim be ni ci ri zi ka za nas ta nak bo les ti sr ca i kr vo žil nog sus ta va na ko je se mo že ut je ca ti tje les nom ak tiv nošću su: tjelesna ma sa, ko ja re gu li ra pot roš nju ka lo ri ja ar te rij ska hi per ten zi ja, gdje tje les na ak tiv no st spa da u mje re za sprječa va nje i li je če nje hi per ten zi je še ćer na bo le st, jer se kod tje les nog na po ra ra zi na šeće ra u kr vi snižava pu še nje i al ko hol, tje les no raz gi ban i na rek rea ci ju us mje ren čov jek ima ma nju že lju za ci ga re ta ma i alko ho lom stres, jer rek rea ci ja ub la ža va stres nu na pe to st li pi di, jer tje lov jež ba sni ža va kon cen tra ci ju ukup nog ko les te ro la, LDL-koles te ro la, a ve ći nom i triglicerida, dok po naj pri je po vi su je kon cen tra ci ju HDL-ko les tero la ko ji šti ti od ate ros kle ro ze (8,9).Uz rok za povišenje kon cen tra ci je HDL-ko les te ro la su i pove ća na aktivnost li pop ro tein ske li pa ze, ko je se na la ze prete ži to u mas nom tki vu i u ske let nim mi šićima.Kod že na je raz mjer no ve ća aktiv no st li pop ro tein ske li pa ze u masnom i mi šić nom tki vu že na uz rok više kon cen tra ci je HDL i ni že kon cen tra ci je VLDL-ko les te ro la.Slič no kao injek ci ja he pa ri na, re do vi to uzi ma nje al ko ho la uz ro ku je po ve ća nje aktivnosti li pop rotein ske li pa ze iz mas nog tki va, a tje lesna ak tiv no st po ve ća nje aktivnosti tog en zi ma iz ske let nih mi ši ća.U oba se slu ča ja po vi su je koncentracija HDL-ko leste ro la (10).Ae rob nim vjež ba njem (npr.tr ča njem, vož njom bi cik la, vesla njem ili pli va njem) sni ža va se kon cen tra ci ja trig li ce ri da, ukup nog ko les te ro la i LDL-ko les te ro la, te prim jet no po visu je kon cen tra ci ja HDL-ko les te ro la.Ove prom je ne ovi se o in ten ziv nos ti tje les ne ak tiv nos ti.Ve ći ut je caj tje les ne ak tiv nos ti na kon cen tra ci ju HDL-koles te ro la pri mi je ćen je kod mla đih muš kar ca ne go kod sta ri jih, a kod že na ma nje od muš ka ra ca, i to vi še kod mlađih ne go sta ri jih.Uzi ma nje kon tra cep cij skih sred sta va ko či po vi še nje HDL-ko les te ro la u tje les no ak tiv nih že na.Pri um je re nom pi je nju al ko hol nih pi ća (2 dl vi na na dan) koncentracija HDL-ko les te ro la po vi su je se slič no kao kod tje les ne ak tiv nos ti, dok se pri pret je ra nom uzi ma nju al kohol nih pi ća po vi su je koncentracija trig li ce ri da.Kon cen traci ja HDL-ko les te ro la po vi su je se kod tr ča nja i pli va nja.U muš ka ra ca i že na od 50 do 65 go di na pot reb ne su dvi je go di ne sus tav ne in ten ziv ne rek rea ci je za pos ti za nje promje ne u li pid nom sta tu su (11).Ma nje je po da ta ka o sni že nju kon cen tra ci je LDL-ko les te rola pri tje les noj ak tiv nos ti.Deb lji na je ob r nu to po ve za na s ra zi nom tje lov jež be.Tjelo vjež ba bez re duk cij ske di je te ri jet ko je do volj na za smanje nje tje les ne ma se.Me đu tim, tje lov jež ba uz sma nje nje

Li pi ds and physi cal trai ni ng
It is de ba tab le whet her ear ly physi cal trai ni ng in vol ves pre ven tion of the oc cur ren ce of obe si ty, ele va ted blood li pid con cen tra tion, ele va ted ar te rial blood pres su re and low in su lin to le ran ce.In suffi cie nt physi cal ac ti vi ty is a ri sk fac tor for ear ly at he ros cle ro sis.Ri sk fac to rs for the oc curren ce of car dio vas cu lar di sea se that are aff ec ted by physical ac ti vi ty are as fol lows: bo dy ma ss that re gu la tes ca lo rie con sum ption ar te rial hyper ten sion, wi th physi cal ac ti vi ty bei ng one of the mea su res for hyper ten sion pre ven tion and the ra py dia be tes mel li tus, as the glu co se le vel dec li nes du ring physi cal eff o rt smo ki ng and al co hol -de si re for smo ki ng and al cohol con sum ption is les ser in per so ns who wo rk out and en ga ge in rec rea tio nal ac ti vi ties stre ss -rec rea tion re du ces stre ss li pi ds -physi cal exer ci se dec rea ses the con cen tra tions of to tal cho les te rol, LDL-cho les te rol, and mos tly al so of trig lyce ri des, whi le pri ma ri ly in crea si ng HDLcho les te rol con cen tra tion whi ch pro tec ts again st athe ros cle ro sis (8,9).The cau ses of in crea se in HDL-cho les te rol con cen tra tion are al so ac ti vi ties of li pop ro tein li pa se fou nd main ly in fat tis sue and ske le tal mus cles.Re la ti ve ly in crea sed li popro tein li pa se in wo me n's fat and mus cle tis sue ac coun ts for hig her HDL-cho les te rol le vel and lower VLDL con centra tion.Si mi lar ly to he pa rin injec tion, re gu lar al co hol consum ption cau ses heig hte ned ac ti vi ty of li pop ro tein li pa se from the fat tis sue, whi le physi cal ac ti vi ty en han ces the ac ti vi ty of this en zyme from ske le tal mus cles.In bo th cases, HDL-cho les te rol con cen tra tion is ele va ted (10).Ae ro bic exer ci ses (e.g., run ni ng, cycli ng, rowi ng or swimmi ng) lower the le ve ls of trig lyce ri des, to tal cho les te rol and LDL-cho les te rol, and ele va te no ti ceab ly HDL-cho leste rol con cen tra tion.The se chan ges de pe nd on in ten si ty of physi cal ac ti vi ty.Youn ger men be ne fi t mo re from physi cal ac ti vi ty re gar ding HDL-cho les te rol than the ol der ones, wo men be ne fi t le ss than men, but youn ger wo men be ne fi t mo re than the ol der ones.The use of con tra cep ti ve pil ls in hi bi ts HDL-cho les te rol in crea se in physi cal ly ac ti ve wo men.Mo de ra te drin ki ng of al co hol (2 dl wi ne dai ly) con tri butes to HDL-con cen tra tion in crea se in the si mi lar man ner as physi cal ac ti vi ty, whi le exces si ve in ta ke of al co ho lic be ve ra ges ele va tes trig lyce ri de con cen tra tion and exer ts har mful eff ec ts.HDL-cho les te rol con cen tra tion ri ses du ri ng run ni ng or swim mi ng.Men and wo men aged 50-65 yea rs need two yea rs of syste ma tic in ten se rec rea tion to ac hie ve chan ges in the li pid sta tus (11)  tje les ne ma se omo gućava od r ža vanje ili čak po ve ća nje ne mas ne ma se ti je la, sma nju ju ći om jer op se ga tr bu ha i opsega bo ko va, ko ji su po ve za ni s po većanjem obo li je vanja od ko ro nar ne bo les ti sr ca, še ćer ne bo les ti i ar te rij ske hi per ten zi je.Tje lov jež ba po bolj ša va podnošenje glu koze.
Ve ći na se is tra ži va ča sla že da je um je re na tje les na ak tivno st do volj na za sma nje nje po je di nih čim be ni ka rizika.Pri tom je važni ja re do vi to st, učes ta lo st i tra ja nje ae rob ne ak tiv nos ti nego njen in ten zi tet.Pre ma re zul ta ti ma is tra živa nja ut je ca ja tje lov jež be u se kun dar noj pre ven ci ji ko ronar ne bo les ti, tre nd ma njeg obo li je va nja i smr tnos ti opaža se u re do vi to ak tiv nih oso ba ko je tjed no ima ju 300 do 400 kcal do dat nog ut roš ka ener gi je pri ho du, vjež ba nju ili ra du um je re nog in ten zi te ta (12).Sekundarna pre ven ci ja ko ro nar ne ate ros kle ro ze te me lji se na re do vi tom vjež ba nju i di jet noj preh ra ni.Danas se smat ra ka ko um je re na tje les na ak tiv no st ko ja se re do vi to pro vo di u slo bod nom vre me nu, a ko ja nuž no ne do vo di do ve li kog po bolj ša nja tje les ne sprem nos ti or ganiz ma, mo že bi ti do volj na u pri mar noj pre ven ci ji ko ro narne bo les ti sr ca.U tom slu ča ju pre po ruča se ae rob na ak tivno st ko ja ima ve ći utjecaj na prom je nu ri zič nih čim be ni ka od os ta lih vr sta ak tiv nos ti.Ae rob ne ak tiv nos ti ko je uk ljuču ju rad ve li kih mi šić nih sku pi na ti je kom du ljeg vre me na oda bi ru se pre ma zdrav stve nom sta nju i sklo nos ti ma osobe, od nos no bo les ni ka (pje ša če nje, br zo ho da nje, pli vanje, tr ča nje, vož nja bi cik lom itd.) (13).U pri mar noj pre ven ci ji ko ro nar ne bo les ti sr ca tre ba se prid r ža vati op ćih pre po ru ka o vr sti, intenzitetu, tra ja nju i učes ta los ti vjež ba nja.Preporuka je da ae rob na ak tiv no st bu de 65% mak si mal ne sr ča ne frek ven ci je, od nos no 50% mak si mal nog pri mit ka ki si ka ti je kom 15 do 60 mi nu ta, tri do pet pu ta na tje dan.Sve na ve de ne od red ni ce vjež ba nja de fi ni ra ne su i fun kcij skim sta tu som po je din ca, a sva koj ak tiv nos ti tre ba prethodi ti zag ri ja va nje, pos tup no uvo đenje u ak tiv no st i pos tup ni pres ta nak ak tiv nos ti.Važ no je pou či ti i zdra ve oso be, a osobito bo les ni ke, ko je se uk lju čuju u tje les no vjež ba nje o to me ka ko pre poz nati zna ko ve raz vo ja sr ča nih komplikacija, te ih upo zo ri ti na važ no st pos tup nog uk lju či va nja u ak tiv no st.Uključi va nje u tje les nu ak tiv no st za po či nje or ga ni zi ra nim nad zi ra nim prog ra mi ma u spe ci ja li zi ra nim us ta no va ma.Sva kom vjež ba nju treba pret ho di ti 5 do 10 mi nu ta zag rija va nja, vjež ba is te za nja ili ho da nja.Is tov r stan pos tu pak tre ba sli je di ti i na zav r šet ku vjež ba nja.Ovo pra vi lo važ no je poš to va ti oso bi to u sta ri jih oso ba.Pro pi sa no vjež ba nje i u pri mar noj i se kun dar noj pre ven ci ji ko ro nar ne bo les ti sr ca mo ra bi ti um je re no ugod no, in di vi dual no kon ci pi rano, si gur no, opušta ju će, izo to ni čno, kon tro li ra no i za bavno, ka ko bi se odus ta ja nje od dalj njeg vjež ba nja sve lo na naj ma nju mje ru.
The re ha ve been few re por ts on HDL-con cen tra tion decli ne du ri ng physi cal ac ti vi ty.Obe si ty is in ver se ly pro portio nal to the le vel of physi cal exer ci se.Physi cal ac ti vi ty wit hout re duc tion diet is sel dom suffi cie nt to ac hie ve bo dy ma ss re duc tion.Ne ver the le ss, alo ng wi th bo dy ma ss re duc tion, physi cal exer ci se al lows main te nan ce or even in crea se in no n-fat bo dy ma ss, lea di ng to re du ced wai st-hip mea su re me nt ra tio whi ch is ot he rwi se re la ted to in crea sed de ve lop me nt of co ro na ry di sea se, dia be tes mel li tus and ar te rial hyper ten sion.Physi cal trai ni ng al so im pro ves glu co se to le ran ce.Mo st re sear che rs ag ree that mo de ra te physi cal ac ti vi ty is suffi cie nt to re du ce in di vi dual ri sk fac to rs.In this re ga rd, re gu la ri ty, frequen cy and du ra tion of ae ro bic ac ti vi ty is mo re im por ta nt than its in ten si ty.Ac cor di ng to re sul ts of stu dies on eff e ct of physi cal trai ni ng in se con da ry pre vention of co ro na ry di sea se, the ten den cy of lower mor bi di ty and mor ta li ty was ob ser ved in re gu lar ly ac ti ve in di vi duals wi th 300-400 kcal of week ly ad di tio nal ener gy consum ption du ri ng wal ki ng, exer ci ses or wo rk of mo de ra te in ten si ty (12).Se con da ry pre ven tion of co ro na ry at he ros cle ro sis is ba sed on re gu lar exer ci se per for man ce and low-ca lo rie diet.Cur re nt opi nion is that mo de ra te physi cal ac ti vi ty, perfor med re gu lar ly du ri ng spa re ti me, may not ne ces sa ri ly lead to sub stan tial im pro ve me nt in bo dy fi t ne ss but may be suffi cie nt in pri ma ry pre ven tion of co ro na ry di sea se.In this ca se, ae ro bic ac ti vi ty is re com men ded as it has mo re sub stan tial im pa ct on chan ges in ri sk fac to rs than ot her types of ac ti vi ties.Ae ro bic ac ti vi ties that in vol ve ac tion of lar ge mus cle grou ps du ri ng a pro lon ged pe riod are se lected ac cor di ng to me di cal con di tion and pre fe ren ces of an in di vi dual, i.e. pa tie nt (hi ki ng, ra ce wal ki ng, swim mi ng, jog gi ng, cycli ng, etc.) (13).
Pri ma ry pre ven tion of co ro na ry di sea se im plies ad he rence to ge ne ral re com men da tio ns on the type, in ten si ty, du ra tion and frequen cy of exer ci se.It is re com men ded that ae ro bic ac ti vi ty be 65% of maxi mum car diac frequency, i.e. 50% of the maxi mum oxygen in ta ke du ri ng 15-60 mi nu tes three to fi ve ti mes a day.All the se exer ci se guide li nes are al so de ter mi ned by in di vi dua l's fun ctio nal sta tus, and eve ry exer ci se shou ld be com po sed of ini tial war mi ng up, gra dual in tro duc tion of ac ti vi ty and its gradual ter mi na tion.It is im por ta nt to in stru ct bo th heal thy in di vi dua ls and par ti cu lar ly pa tien ts who are to ta ke pa rt in physi cal exerci se on how to re cog ni ze the sig ns of de ve lo pi ng car diac com pli ca tio ns and wa rn them of the im por tan ce of gradual in vol ve me nt in physi cal ac ti vi ty.Par ti ci pa tion in physi cal ac ti vi ty be gi ns wi th or ga ni zed and su per vi sed prog ra ms in spe cia li zed in sti tu tio ns.Ea ch exer ci se shou ld be pre ce ded by 5-10 mi nu tes of war mi ng up, stret chi ng exer ci ses or wal ki ng.The sa me pro ce du re shou ld be fol lowed al so at the end of exer ci ses.El der ly

Zaključak
Povišenje kon cen tra ci je se rum skog ko les te ro la i kr vnog tla ka, deb lji na, pu še nje, tje les na neak tiv no st i še ćer na bole st neo vis ni su či ni te lji ko ji po većavaju ri zik od kar dio vaskular ne bo les ti.Da nas se zna da je nji ho vom kon tro lom mo gu će sma nji ti obolijevanje i us po ri ti nap re do va nje boles ti.To pod ra zu mije va i pro vo đe nje di jet ne preh ra ne sa sma nje nim ukup nim uno som mas no ća (oko 30% ener gije) i pro mi ca nje zdra ve tje les ne ak tiv nos ti prim je re ne dobi.Ut vr đu je se kako tje les na ak tiv no st ima zna ča jan po zitiv ni ko rek tiv ni i pre ven tiv ni ut je caj na sve čimbenike rizika, što je sa zdrav stve nog sta ja liš ta naj zna čaj ni je.
per so ns shou ld be par ti cu lar ly ob ser va nt of this ru le.The exer ci ses requi red bo th in pri ma ry and se con da ry pre vention of co ro na ry di sea se mu st be mo de ra te ly plea sa nt, out li ned in di vi dual ly, sa fe, re laxi ng, iso to nic, con trol led and fun ny in or der to mi ni mi ze wit hdrawal from trai ni ng.

Con clu sion
In crea se in se rum cho les te rol con cen tra tion and blood pres su re, obe si ty, smo ki ng, physi cal inac ti vi ty and dia betes are in de pen de nt fac to rs that en han ce the ri sk for cardio vas cu lar di sea se.Pre sen tly it is known that the di sea se in ci den ce cou ld be re du ced and its prog res sion re tar ded by con trol li ng the se fac to rs.The con trol al so in vol ves ad he ren ce to the low ca lo rie diet wi th re du ced to tal fat in ta ke (ap proxi ma te ly 30% of ener gy) and pro mo tion of heal thy physi cal ac ti vi ty ap prop ria te to age.It may be con clu ded that physi cal ac ti vi ty has sig ni fi ca nt po si ti ve cor rec ti ve and pre ven ti ve eff e ct on all the abo ve ri sk facto rs, whi ch is the mo st im por ta nt con clu sion from the as pe ct of heal th ca re